Hoş geldiniz! Teknocix olarak İyi olmayan bir şeyi iyi gibi göstermek anlamına gelen deyim nedir ile ilgili en çok merak edilen ayrıntıları paylaşıyoruz.
İyi Olmayan Bir Şeyi İyi Gibi Göstermek Anlamına Gelen Deyim Nedir? Psikolojik Bir Mercekten Bakış
Bazen bir insanın yaşadığı hayal kırıklığını nasıl anlattığını, bir kurumun sorunlarını nasıl sakladığını ya da bir kişinin başarısızlığını nasıl farklı bir hikâyeye dönüştürdüğünü izlerken insan davranışlarının arkasındaki görünmeyen süreçleri merak ediyorum. Neden bazı durumlarda gerçeği olduğu gibi kabul etmek yerine onu daha olumlu, daha kabul edilebilir veya daha güzel bir biçimde sunma ihtiyacı hissederiz? Bu davranış yalnızca bir iletişim biçimi değil; bilişsel, duygusal ve sosyal birçok mekanizmanın birleşimiyle ortaya çıkan karmaşık bir psikolojik süreçtir.
“İyi olmayan bir şeyi iyi gibi göstermek” anlamına gelen en yaygın deyimlerden biri “kötüyü iyi göstermek”, “olumsuzu olumluya çevirmek” ya da bağlama göre “pireyi deve yapmak” değildir; daha doğrudan kullanılan deyimler arasında “kötüyü iyi göstermek”, “kusuru örtmek” ve “göze hoş göstermek” ifadeleri bulunur. Ancak psikolojik açıdan bu davranışı açıklamak için en yakın kavramlardan biri “aklama”, “rasyonalizasyon” ve “olumlu çerçeveleme (positive framing)” süreçleridir.
İnsan zihni her zaman çıplak gerçeklikle yaşamaz. Gerçekleri algılar, yorumlar ve kendi benlik algısını koruyacak şekilde yeniden düzenler. Bu nedenle bazen kötü olan bir durumu iyi gibi göstermek, bilinçli bir aldatma davranışı olabilirken bazen de kişinin kendisini koruma yöntemi olabilir.
Bilişsel Psikoloji Açısından İyi Olmayanı İyi Gibi Gösterme Eğilimi
Bilişsel psikoloji, insanların bilgiyi nasıl algıladığını, değerlendirdiğini ve anlamlandırdığını inceler. Bir olayın kendisinden çok, kişinin o olaya verdiği anlam psikolojik deneyimi belirleyebilir.
Örneğin bir kişi başarısız olduğu bir sınavdan sonra “Yeterince çalışmadım ve eksiklerim var” demek yerine “Zaten bu sınavın sistemi adil değildi, aslında başarısız sayılmam” diyebilir. Burada kişi gerçekliği tamamen değiştirmese de onu kendi benlik saygısını koruyacak biçimde yeniden yorumlamaktadır.
Bu durum psikolojide bilişsel çelişki (cognitive dissonance) kavramıyla açıklanır. İnsanlar inançları, davranışları ve sonuçları arasında uyumsuzluk yaşadığında psikolojik bir rahatsızlık hisseder. Bu rahatsızlığı azaltmak için bazen gerçekleri değiştirmeye değil, gerçeklere bakış açısını değiştirmeye yönelir.
Bilişsel çarpıtmalar ve gerçekliği yeniden düzenleme
Bilişsel davranışçı psikoloji alanındaki araştırmalar, insanların stresli durumlarda çeşitli düşünce hatalarına başvurabildiğini göstermektedir. Aşırı genelleme, olumlu yanları büyütme, olumsuz gerçekleri küçültme veya bahaneler üretme bu süreçlerden bazılarıdır.
Örneğin toksik bir iş ortamında çalışan bir kişi sürekli baskı görmesine rağmen “Aslında patronum beni zorladığı için gelişiyorum” diyebilir. Bu düşünce her zaman yanlış olmak zorunda değildir. Bazı insanlar gerçekten zorlu deneyimlerden öğrenebilir. Ancak kişi sürekli zarar gördüğü bir durumu yalnızca olumlu göstermeye çalışıyorsa burada psikolojik bir savunma mekanizması devreye girebilir.
Meta-analiz çalışmaları, bilişsel yeniden değerlendirme stratejilerinin stres yönetiminde yararlı olabileceğini göstermektedir. Ancak araştırmaların ortaya koyduğu önemli bir çelişki vardır: Aynı zihinsel strateji bazı durumlarda psikolojik dayanıklılığı artırırken bazı durumlarda kişinin gerçek sorunları fark etmesini engelleyebilir.
Kendimize şu soruyu sormak faydalı olabilir:
“Yaşadığım bir problemi gerçekten farklı bir açıdan mı değerlendiriyorum, yoksa kabul etmek istemediğim bir gerçeği mi güzelleştiriyorum?”
Duygusal Psikoloji Boyutuyla Kusurları Gizleme İhtiyacı
İyi olmayan bir şeyi iyi gibi göstermek çoğu zaman yalnızca düşüncelerle ilgili değildir. Duygular, bu davranışın güçlü belirleyicilerindendir.
Utanç, korku, kaygı ve yetersizlik hissi yaşayan insanlar bazen gerçek durumu değiştirmek yerine dışarıya sundukları görüntüyü değiştirmeye çalışırlar. Çünkü insanların büyük bölümü yalnızca olaylarla değil, olayların kendi kimlikleri hakkında ne söylediğiyle de ilgilenir.
Bir kişinin yaptığı hata, onun zihninde “Ben hata yaptım” şeklinde kalabileceği gibi “Ben başarısız biriyim” şeklinde de yorumlanabilir. İkinci yorum daha ağır bir duygusal yük oluşturur. Bu nedenle kişi, kendisini korumak için hatayı küçümseyebilir veya olumlu gösterebilir.
duygusal zekâ ve gerçeklerle yüzleşme becerisi
duygusal zekâ, kişinin kendi duygularını fark etmesi, düzenlemesi ve başkalarının duygularını anlayabilmesiyle ilişkilidir. Yüksek duygusal farkındalığa sahip kişiler genellikle kendilerini korumak ile gerçekleri inkâr etmek arasındaki farkı daha kolay görebilir.
Örneğin bir yönetici başarısız bir projeyi değerlendirirken “Her şey harikaydı, sadece dış faktörler sorun çıkardı” diyebilir. Ancak duygusal farkındalığı yüksek bir kişi “Bu projede iyi yaptığımız şeyler vardı fakat bazı kararlarımız hatalıydı” diyerek hem olumlu tarafı hem de sorumluluğu birlikte görebilir.
Araştırmalar, duygusal düzenleme becerilerinin psikolojik esneklikle ilişkili olduğunu göstermektedir. Fakat burada da ilginç bir çelişki vardır. Bazı çalışmalar olumlu düşünmenin ruh sağlığını desteklediğini ortaya koyarken, bazı araştırmalar aşırı pozitif bakışın gerçekçi değerlendirmeyi azaltabileceğine dikkat çeker.
Pozitif düşünce her zaman sağlıklı değildir. Bazen gerçek bir sorunu çözmek için önce onun varlığını kabul etmek gerekir.
Duygusal kaçınma ve kendini koruma mekanizması
Bir insan kötü giden bir ilişkiyi “Aslında çok güzel bir bağımız var, sadece küçük sorunlar yaşıyoruz” şeklinde değerlendirebilir. Bu yaklaşım kısa vadede acıyı azaltabilir. Ancak uzun vadede kişi kendi ihtiyaçlarını görmezden geliyorsa duygusal kaçınma ortaya çıkabilir.
Kendimize şu soruları yöneltebiliriz:
“Bir durumu olumlu görmek bana güç mü veriyor, yoksa harekete geçmemi mi engelliyor?”
“Gerçekleri kabul edersem hangi duyguyla karşılaşmaktan korkuyorum?”
Bu sorular, kişinin kendi iç dünyasını anlamasına yardımcı olabilir.
Sosyal Psikoloji Açısından İyi Görünme Çabası
İnsan sosyal bir varlıktır. Başkalarının düşünceleri, değerlendirmeleri ve beklentileri davranışlarımız üzerinde güçlü etkiler oluşturur. Bu nedenle kötü olan bir şeyi iyi gibi göstermek çoğu zaman sosyal etkileşim içinde anlam kazanır.
Bir kişi arkadaş grubunda maddi sorunlarını gizleyebilir, bir şirket kamuoyuna başarısızlıklarını farklı anlatabilir veya sosyal medyada gerçek hayatından çok daha kusursuz bir görüntü oluşturabilir.
Sosyal psikolojide buna izlenim yönetimi (impression management) adı verilir. İnsanlar başkalarının kendileri hakkında belirli bir algıya sahip olmasını isterler.
Sosyal medya ve ideal benlik algısı
Güncel psikoloji araştırmaları sosyal medya kullanımının insanların kendilerini sunma biçimlerini etkilediğini göstermektedir. Sosyal medya platformlarında çoğu insan hayatının yalnızca seçilmiş bölümlerini paylaşır. Bu durum tek başına problem değildir. Ancak sürekli olarak kusursuz bir yaşam görüntüsü oluşturma çabası, hem kişinin kendisiyle hem de çevresiyle kurduğu ilişkiyi etkileyebilir.
Bir kişinin sürekli mutlu, başarılı ve sorunsuz görünmesi, aslında onun gerçekten böyle hissettiği anlamına gelmez.
Bu noktada önemli bir soru ortaya çıkar:
“Başkalarına gösterdiğim görüntü, yaşadığım gerçeklikle ne kadar uyumlu?”
Vaka çalışmalarında özellikle örgütsel psikoloji alanında, kurumların sorunları dışarıya karşı gizleme eğiliminin uzun vadede daha büyük krizlere yol açabildiği görülmüştür. Küçük problemleri sürekli olumlu göstermek, erken müdahale fırsatlarını azaltabilir.
Rasyonalizasyon: Kötüyü Kabul Edilebilir Hale Getirme
Psikolojide rasyonalizasyon, kişinin yaptığı veya yaşadığı bir duruma daha kabul edilebilir bir açıklama üretmesidir.
Örneğin bir kişi sağlığına zarar verdiğini bildiği bir alışkanlık için “Bunu zaten herkes yapıyor” diyebilir. Burada kişi davranışın olumsuz tarafını ortadan kaldırmaz; fakat zihinsel olarak daha rahat hissedeceği bir açıklama oluşturur.
Sigmund Freud’un savunma mekanizmaları üzerine ortaya koyduğu fikirlerden günümüz psikolojisine kadar uzanan araştırmalar, insanların benlik bütünlüğünü korumak için çeşitli zihinsel stratejiler kullandığını göstermiştir.
Ancak modern psikoloji bu mekanizmaları yalnızca olumsuz olarak değerlendirmez. Bazı savunmalar kişinin zor dönemlerde ayakta kalmasına yardımcı olabilir. Sorun, bu stratejilerin gerçekliği tamamen değiştiren kalıcı bir yaşam biçimine dönüşmesidir.
İyi Olmayanı İyi Göstermek Her Zaman Yanlış Mıdır?
Bu sorunun cevabı psikolojik açıdan oldukça karmaşıktır.
Bir hastalık sürecinde umutlu olmak, zor bir deneyimden anlam çıkarmak veya bir başarısızlıktan ders almak sağlıklı olabilir. İnsan zihni her zaman yalnızca negatif gerçeklerle yaşayamaz.
Ancak gerçekleri sürekli süslemek, sorunları küçümsemek ve sorumluluklardan kaçmak uzun vadede zarar verebilir.
Psikolojik araştırmalardaki temel çelişkilerden biri de burada ortaya çıkar: İnsanların daha iyi hissetmesi her zaman daha doğru düşündüğü anlamına gelmez. Aynı şekilde gerçekçi olmak da her zaman mutlu olmak anlamına gelmez.
Sağlıklı yaklaşım, olumlu bakış ile gerçekçi değerlendirme arasında denge kurabilmektir.
Kendi Deneyimlerimize Psikolojik Bir Aynadan Bakmak
Hayatımızın farklı dönemlerinde hepimiz bir şeyi olduğundan daha iyi göstermiş olabiliriz. Bazen kendimizi korumak için, bazen başkalarının bizi nasıl gördüğünü önemsediğimiz için, bazen de gerçekten umut etmek istediğimiz için bunu yaparız.
Önemli olan kendimize dürüst sorular sorabilmektir:
“Ben şu anda bir gerçeği yeniden mi anlamlandırıyorum, yoksa ondan kaçıyor muyum?”
“Bir sorunu güzel göstermek bana çözüm sağlıyor mu?”
“Başkalarına sunduğum görüntü ile iç dünyam arasında ne kadar fark var?”
İnsan psikolojisi, yalnızca doğru ve yanlışlardan oluşan basit bir sistem değildir. Duygular, düşünceler, sosyal beklentiler ve geçmiş deneyimler sürekli olarak birbirini etkiler.
İyi olmayan bir şeyi iyi gibi göstermek bazen bir savunma, bazen bir umut biçimi, bazen de bir yanılsama olabilir. Asıl psikolojik beceri ise hangi durumda hangisinin ortaya çıktığını fark edebilmektir.
Gerçekleri görmek ile umut etmek arasında bir seçim yapmak zorunda değiliz. Daha sağlıklı olan, gerçekleri kabul ederken değişim ihtimalini de koruyabilmektir. Çünkü insan zihninin en güçlü özelliklerinden biri, hem mevcut durumu anlayabilmesi hem de daha iyi bir geleceği hayal edebilmesidir.